แหล่งเรียนรู้ ตำบลแม่จริม

ชื่อแหล่งเรียนรู้     ศาลเจ้าห้วยน้ำริน

ผู้รับผิดชอบ   องค์การบริหารส่วนตำบลแม่จริม

ประวัติความเป็นมา

        * เมื่อปีพุทธศักราช2569 มีเจ้าพ่อเมืองบ่อว้า ชื่อว่า พญาอินต๊ะ บุญเรืองพร้อมกับ ท้าวสัน ท้าวกันใจ ท้าวเกตุ ท้าวกันทะ ท้าวธนะ ได้พร้อมใจกันคิดจะแกะพระพุทธรูปที่ต้นมะค่าต้นหนึ่งที่อยู่ริมทางเดินติดต่อกันระหว่างเมืองบ่อว้ากับเมืองพงษ์ ส่วนเมืองพงษ์นั้นมีพญาขุนจรเป็นเจ้าเมือง

       * ต้นมะค่าต้นนี้อยู่ริมฝั่งห้วยน้ำรินมีลานเรียบเป็นวงกลมกว้างประมาณ1 งาน ไม้มะค่าต้นนี้มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 70 เซนติเมตรเจ้าพญาขุนจร(เจ้าเมืองพงษ์)เป็นผู้แกะสลักเอง ส่วนท้าวทั้ง 5คนก็ช่วยกันทำนั่งร้านและยังทำแผ่นป้ายบอกเขตเมือง เป็นตัวอักษรเมืองหนึ่ง เมืองบ่อว้า-เมืองพงษ์ ตั้งแต่นั้นมาประชาชนในบ้านก้อหมู่ที่ 5

ต.หนองแดง ได้มาสักการบูชาในวันปีใหม่(สงกรานต์)ของทุกปี

       * ต่อมาในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2518 มีหน่วยงาน ร.พ.ช.เข้ามาทำถนนสายนี้ก็ได้โค่นต้นมะค่าพระพุทธรูปต้นนี้ได้ 5-6วัน แต่ก็ยังไม่แห้งเฉาชาวบ้านจึงได้ช่วยกันจัดสร้างธรรมศาลาเล็กๆขึ้น1หลังแล้วก็ช่วยกันตัดต้นมะค่ามาไว้ในศาลาได้ทำบุญมาเป็นประเพณีมาทุกปี(สมัยนาย เสงี่ยม กันชนะ)เป็นผู้ใหญ่บ้าน

       *  ต่อมาในวันที่ 15 ธันวาคม พ.ศ. 2518 (ผ.ก.ค.)ได้ดักซุ่มยิงทหารเสียชีวิต 22 คน ห่างจากศาลาห้วยน้ำรินไปยังบ้านก้อประมาณ1 กิโลเมตร

       * ต่อมาชาวบ้านคิดว่าการเซ่นไหว้ดักซุ่มยิงของ พันเอก เชื้อชาย อุบลเดช กับเหล่าทหารที่เสียชีวิตกระจัดกระจายกันอยู่นั้นมันยากลำบากจึงได้อันเชิญดวงวิญญาณเข่ามาในเขตนี้

จุดเด่น    มีความสำคัญในเรื่องไสยศาสตร์ ความเชื่อ และเป็นศูนย์รวมในด้านการอนุรักษ์ประเพณีดั้งเดิม

ชื่อแหล่งเรียนรู้หรือภูมิปัญญาท้องถิ่น

พิธีบายศรีสู่ขวัญควาย

ชื่อสกุลเจ้าของภูมิปัญญา

นายบุญเรือง   เขื่อนจันน่าน

ประวัติความเป็นมา

 ควาย เป็นสัตว์เลี้ยงที่อยู่คู่ชาวไร่ชาวนามาช้านานตั้งแต่อดีตกาล เป็นสัตว์ให้คุณเป็นกำลังหลัก ของชาวนาในการปลูกข้าวเลี้ยงผู้คนมาโดยตลอด ปัจจุบันควายถูกใช้งานน้อยลงเพราะวิถีชีวิตเกษตรกร เปลี่ยนไปจากใช้แรงงานควายหันไปใช้แรงงานจากเครื่องจักรแทน  ดังนั้น  จึงต้องมีพิธีสู่ขวัญควายเพื่อเป็นสิริมงคลและการแสดงความรักต่อควาย

ที่อยู่การเดินทาง

ชุมชนบ้านบอน หมู่ที่ 1  ต.แม่จริม  อ.แม่จริม  จ.น่าน

ระยะเวลาการใช้บริการ

ช่วงหลังการใช้งานควายในการไถนา  ประมาณต้นปีใหม่ 

ขั้นตอนวิธีการทำ

การทำพิธีสู่ขวัญควาย ก่อนลงพิธีทำนานั้น นอกจากจะมี อุปกรณ์ในการทำนา ประกอบด้วย ไถ คราด แอก และเมล็ดพันธุ์ข้าวปลูก แล้วก็ยังมีเครื่องบูชา พานดอกไม้ ธูปเทียนตามความเชื่อของที่ชาวบ้านว่าจะทำให้เกิดความเป็นสิริมงคลต่อการเพาะปลูกข้าวกล้าในนาให้เจริญงอก งาม อุดมสมบูรณ์ ปราศจากศัตรูพืชและโรคพืช ทำให้ได้ผลผลิตเต็มเม็ดเต็มหน่วย โดยเฉพาะเวลาลงมือไถและคราดนา ก่อนที่จะปักดำนั้น ควายไม่หนีออกจากร่องไถร่องคราด จากนั้นพ่อพราหมณ์ก็ผูกเขาควายด้วยฝ้ายผูกแขน ก่อนที่จะให้ควายลงไถนา ที่เป็นมงคลจะเป็นส่วนประกอบของการจัดพานบายศรี จะขาดไม่ได้  ปกติต้องจัดด้วยพานทองเหลือง หรือสัมฤทธิ์ (ขันลงหิน) หลาย ๆใบ ซ้อนกัน มีใบตอง ดอกไม้สด ด้ายสำหรับผูกข้อมือ  จัดเป็นชั้นๆ จะเป็น 3 ชั้น 5 ชั้น 7 ชั้นชาวนาจะทำบายศรี 1 ชุด ขนม ข้าวต้ม เหล้าไห ไก่คู่ ไข่ต้ม 1 คู่ เอี้ยงหมายนา 1 ต้น (ดอกไม้จำ พวกไพล ขิง ข่า มีเหง้าในดิน สูงประมาณ 1 เมตร ดอกสีขาว หน่อในดินกินลวกหรือต้มจิ้ม น้ำพริก) ข้าวตอกดอกไม้ หมากพลู ด้ายสายสิญจน์ผูกเขาควาย หญ้าอย่างดี 1 หาบ ข้าวเปลือก ข้าวสาร ถั่วงา กล้วยสุก บางแห่งจะมีสะตวง (กระทงที่ทำจากกาบกล้วย) 1 อัน มีขันปู่อาจารย์ ผ้าขาว ผ้าแดง เงิน 10 สลึง ปัจจุบันใส่ 12 บาทผู้เป็นเจ้าของควายจะนำกรวยดอกไม้ไปผูกกับเขาควาย ให้ควายกินปลาย กล้าข้าว หรือหญ้าอย่างดีที่เตรียมไว้ เพื่อแสดงความรักและเมตตาต่อควาย ควายเองก็เป็นสัตว์ที่รู้ ภาษามนุษย์ และเข้าใจความเมตตาที่ชาวนาแสดงออกอย่างเป็นมิตร 

กลุ่มไม้กวาดดอกหญ้าด้ามพลาสติก

1. ประวัติความเป็นมา

                  ไม้กวาดดอกหญ้า ทำมาจากดอกหญ้าที่เรียกว่าดอกหญ้าก๋ง ซึ่งส่วนใหญ่จะเก็บได้ในช่วงเดือนธันวาคม มกราคม กุมภาพันธ์ แต่ในช่วงที่ดอกออกมากที่สุด จะอยู่ในช่วงต้นเดือนมกราคม ดอกหญ้าก๋งเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ อยู่ตามเชิงเขา หรือพื้นที่สูง ซึ่งการทำไม้กวาดดอกหญ้าเป็นการถ่ายทอดมาจากบรรพบุรุษ เวลาว่างหลังจากการเก็บเกี่ยวข้าวไร่เสร็จแล้ว ก็จะใช้เวลาว่างทำไม้กวาดไว้ใช้ในครัวเรือน และบางส่วนก็จะทำไม้กวาดเป็นอาชีพเสริม จำหน่ายภายในชุมชน เพื่อสร้างรายได้ให้แก่ครอบครัว ต่อมามีชุมชนใกล้เคียงมาเห็นก็ขอซื้อไปใช้ เมื่อชาวบ้านเห็นว่าทำแล้วขายได้ จึงเก็บดอกหญ้าก๋งไว้ทีละมากๆ เพื่อทำขายให้กับชุมชนใกล้เคียง จนกลายเป็นผลิตภัณฑ์ของตำบลไปโดยไม่รู้ตัว

                อำเภอแม่จริม มีภูมิประเทศเป็นป่าเขาลำเนาไพร มีดอกไม้กวาด ที่ชาวบ้านเรียกว่า “ดอกก๋ง”   จำนวนมาก กลุ่มไม้กวาดดอกหญ้าด้ามพลาสติกบ้านตอง  จึงรวมตัวกันนำมาใช้ให้เกิดประโยชน์  แปรรูปเป็นไม้กวาดดอกหญ้า สร้างอาชีพและรายได้แก่ครัวเรือนและชุมชน

ความเชื่อเรื่อง..การกวาดบ้าน...

             ไม้กวาด คือ อุปกรณ์สำหรับให้ในการทำความสะอาดที่อยู่คู่กับคนไทยเรามาช้านาน ทุกบ้านต้องมีไว้เพื่อทำความสะอาดบ้าน หรือปัดหยากไย่ เกิดจากภูมิปัญญาชาวบ้าน ซึ่งเป็นพื้นความรู้ความสามารถที่ได้รับการสั่งสมถ่ายทอดกันมา นำมาปรับใช้รวมกับความรู้ และประสบการณ์ของตนเอง ให้เกิดประโยชน์ต่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตของตนเอง รวมถึงชาวบ้านในท้องถิ่น สืบต่อกันมาจากบรรพบุรุษจนกลายมาเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตอันยาวนาน

              คนโบราณมีความเชื่อกันต่อ ๆ มาว่าห้ามกวาดบ้านในยามวิกาล ด้วยเชื่อว่าเป็นการกวาดเงิน กวาดทองออกจากบ้าน จะทำให้ขัดสนเงิน แต่หากดูตามหลักความเป็นจริงก็เชื่อว่าการกวาดบ้านในตอนกลางคืน    จะทำให้มองไม่เห็น อาจกวาดสิ่งของมีค่าทำให้ตกหล่นได้ จึงไม่นิยมกวาดในตอนกลางคืน

2. อัตลักษณ์/จุดเด่นของผลิตภัณฑ์

      1.  ใช้ง่ายและสะดวก

      2.  ราคาถูก

      3.  มีวัตถุดิบมากมายหาได้ง่ายในท้องถิ่น

      4.  มั่นคง  ทนทาน  หากใช้อย่างประหยัด  1  ด้ามสามารถใช้ได้ตลอดปี

      5.  ใช้วัตถุดิบเป็นดอกหญ้าหรือดอกก๋งเกรดเอ  และดอกหญ้ามีน้ำหนักเท่ากัน

3.  มาตรฐานและรางวัลที่ได้รับ

        ได้รับการรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมจาก สำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม  ได้ให้ใบรับรอง  “กลุ่มไม้กวาดดอกหญ้าด้ามพลาสติก”  โดยอนุญาตให้   แสดงเครื่องหมายมาตรฐานผลิตภัณฑ์ เลขที่ มผช.9/2546 โดยเลขาธิการสานักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม เมื่อวันที่  25  ตุลาคม  2555

4.  ความสัมพันธ์กับชุมชน

                  ผลิตภัณฑ์ไม้กวาดดอกหญ้า มีความสัมพันธ์กับชุมชนมานาน เนื่องจากสถานที่ตั้งของชุมชนอยู่ใกล้เขตป่าและภูเขา วิถีชีวิตของชุมชนต้องหาอยู่หากินอยู่ในเขตพื้นที่ป่าและภูเขามาเป็นเวลาช้านาน ซึ่งบนเทือกเขาที่ล้อมรอบชุมชนก็มีดอกหญ้าหรือ “ดอกก๋ง”  ที่ใช้ผลิตไม้กวาดขึ้นโดยทั่วไป ชุมชนจึงนำดอกหญ้า หรือ “ดอกก๋ง”ที่ขึ้นโดยธรรมชาติมาใช้ผลิตไม้กวาดดอกหญ้าหรือที่ชุมชนเรียกว่าไม้กวาดดอกก๋งและต่อมามีผู้พบเห็นและขอซื้อไม้กวาดดอกหญ้าจากฝีมือการทำของคนในชุมชนบ้านตองเพื่อใช้ในงานบ้านจนเป็นที่พึงพอใจในคุณภาพของผลิตภัณฑ์  เมื่อมีคนต้องการมากขึ้น จึงมีการเปลี่ยนแปลงจากผลิตเพื่อใช้เป็นการผลิตเพื่อจำหน่ายในปริมาณที่มากขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งเป็นรายได้เสริมของครอบครัวอีกทางหนึ่ง และรวมตัวกันจัดตั้งกลุ่มผลิตไม้กวาดดอกหญ้าที่เข้มแข็ง มีเงินทุนหมุนเวียน ทำให้ชุมชนมีสภาพความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น

5.  วัตถุดิบและส่วนประกอบ

     5.1 ดอกหญ้าหรือดอกก๋ง

     5.2 บล็อกพลาสติก  พร้อมด้าม และหูแขวน  ลวด

     5.3 เชือกในล่อน

     5.4 เข็ม

     5.5 ตะปู

     5.6 ค้อน

     5.7 คีมตัลวด

     5.8 กรรไกรตัดกิ่งไม้

6. ขั้นตอนการผลิต

      6.1 คัดเลือกดอกหญ้าคัดขนาดให้เท่ากัน ชั่งนำหนัก 2 – 2.5 ขีด แล้วแต่ต้องการความหนามาก หรือน้อย

      6.2 แบ่งดอกหญ้าเป็น  3 กำ  มัดด้วยลวดให้แน่น

      6.3 ทุบด้วยค้อนตรงรอยมัดให้แบน

      6.4 ตัดตรงโคนให้เป็นรูปสามเหลี่ยม

      6.5 นำดอกหญ้ากำที่ 1  ใส่ในบล็อกพลาสติกจัดให้แผ่ออก เย็บแบบเนาจนสุดกำ

      6.6 ใส่กำที่ 2   และ 3   เย็บแบบเดียวกับกำที่ 1   แล้วเย็บย้อนกลับมาที่จุดเริ่มต้น   ลนไฟปลายเชือกป้องกันเชือกหลุด นำมาประกอบกับด้ามจับ และหูแขวน  ตอกด้วยตะปูเข็ม  ตัดตกแต่งปลายดอกหญ้าให้สวยงาม

      6.7 ใช้ด้ามพลาสติกขนาด 3 หุน เซนติเมตร ยาวประมาณ 60 เซนติเมตร ตอกใส่กับตัวบล็อกแล้วตอกตะปู  ขนาด 1 นิ้ว 2 ตัว เพื่อยึดดอกหญ้าที่ใส่บล็อก กับด้ามให้แน่น แล้วใส่จุกท้ายสำหรับเป็นที่แขวนเป็นอันเสร็จขั้นตอน

ขั้นตอนที่  1  แบ่งดอกหญ้า 3 กำ เท่า ๆ กัน                   

ขั้นตอนที่  2      มัดด้วยลวดและทุบให้แบน

ขั้นตอนที่  3   ตัดตรงโคนให้เป็นสามเหลี่ยม               

 ขั้นตอนที่  4   นำกำที่ 1 ใส่ในบล็อกเย็บด้วยเชือก

 ขั้นตอนที่  5   กำที่ 2 ใส่ในบล็อกเย็บด้วยเชือก        

 ขั้นตอนที่  6   กำที่ 3 ใส่ในบล็อกเย็บด้วยเชือก

ขั้นตอนที่  7  ลนไฟปิดปมให้เรียบร้อยในภาพเป็นบล็อก   

ขั้นตอนที่  8 ประกอบด้ามและหูแขวนขนาดเล็กจะเย็บแถวเดียวถ้าขนาดใหญ่จะเย็บสองชั้น

ขั้นตอนที่  9   ตอกด้วยตะปูเข็ม เสร็จเรียบร้อย

7.  เทคนิค/เคล็ดลับในการผลิต

          ผลิตภัณฑ์ไม้กวาดดอกหญ้า มีการใช้ดอกหญ้าที่นำมาตากจนแห้งสนิทและใช้ดอกหญ้าที่มีน้ำหนักเท่ากันมัดด้วยลวดให้แน่น เพื่อทำให้ดอกหญ้าเกาะติดมั่นคงและการใช้งานคงทน ไม่หลุดง่าย

8.  กลุ่มผู้ประกอบการ

                กลุ่มผู้ผลิต      :  กลุ่มไม้กวาดดอกหญ้าด้ามพลาสติก

                สถานที่ผลิต    :  เลขที่  23 ม.5 บ้านตอง  ต.แม่จริม อ.แม่จริม จ.น่าน 

                                     รหัสไปรษณีย์  55170

                                     โทร.082-3816635

                ประธานกลุ่ม   :  นางโสภา    จิตวิชา

                สถานที่ตั้งกลุ่ม :  เลขที่  23 ม.5 บ้านตอง  ต.แม่จริม อ.แม่จริม จ.น่าน 

                                     รหัสไปรษณีย์  55170

                                     โทร.082-3816635

9.  หน่วยงานที่ให้การสนับสนุน

       9.1 ศูนย์ฝึกอาชีพชายแดนไทย-อุตรดิตถ์

       9.2 ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัทธยาศัย  อำเภอแม่จริม

       9.3 โครงการขยายผลโครงการหลวงแม่จริม

       9.4 สำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์

       9.5 ศูนย์ซ่อมสร้าง วิทยาลัยสารพัดช่างน่าน

       9.6 สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอแม่จริม

       9.7 องค์การบริหารส่วนตำบลแม่จริม       

10. ผลผลิต

                กลุ่มจักสานไม้กวาดดอกหญ้าด้ามพลาสติกได้ดำเนินการจัดทำไม้กวาดตลอดทั้งปี คิดเฉลี่ยจำนวน2,850 ด้าม

                จากการจัดทำไม้กวาดดอกหญ้าด้ามพลาสติก ทำให้สมาชิกกลุ่มมีรายได้จากอาชีพหลัก ประมาณ 4,000 บาทต่อปี

11. การบริหารจัดการกลุ่ม

                ทางกลุ่มได้นำเงินกองทุนจัดซื้อวัสดุ อุปกรณ์ เช่นชุดด้ามไม้กวาดพลาสติก เชือก เข็ม เป็นต้น

ไว้ภายในกลุ่ม เพื่อให้สมาชิกกลุ่มได้นำไปทำไม้กวาดเมื่อสมาชิกกลุ่มได้ทำไม้กวาดเสร็จสิ้นและจำหน่าย จึงหักเงินค่าวัสดุออกเพื่อนำเข้ากองทุนเช่นเดิม

12.  แหล่งจำหน่ายผลิตภัณฑฺ์

         12.1 ทุกครัวเรือนของสมาชิกกลุ่มไม้กวาดดอกหญ้าด้ามพลาสติก หมู่ที่ 5 ตำบลแม่จริม 

อำเภอแม่จริม  จังหวัดน่าน

         12.2 ที่ทำการกลุ่มไม้กวาดดอกหญ้าด้ามพลาสติก  เลขที่  23 ม.5 บ้านตอง  ตำบลแม่จริม

อำเภอแม่จริม จังหวัดน่าน

รายชื่อสมาชิกกลุ่มไม้กวาดดอกหญ้าด้ามพลาสติก

บ้านตอง  หมู่ที่  5   ตำบลแม่จริม  อำเภอแม่จริม   จังหวัดน่าน

ลำดับ	ชื่อ	สกุล	ตำแหน่ง	หมายเหตุ
1	นางโสภา	จิตวิชา	ประธาน
2	นายเพ็ญพักตร์	ดีสม	รองประธาน
3	นางสมหมาย	แสนธิ	เหรัญญิก
4	นางวารินิธิ์	จิตวิชา	สมาชิก
5	นางศรีจันทร์	ใจวิชา	สมาชิก
6	นางสมบูรณ์	บุวรรณ์	สมาชิก
7	นางปริศนา	หมัดบู่	สมาชิก
8	นางมัทนา	คำแปง	สมาชิก
9	นางศรีทอน	เทพพงษ์	สมาชิก
10	นางทองย้อย	ณะรินทร์	สมาชิก
11	นางศรีจม	วุฒิ	สมาชิก
12	นางรัชนี	คำแปง	สมาชิก
13	นางวงเดือน	อุตมะ	สมาชิก
14	นางเครือวรรณ์	อินรอด	สมาชิก
15	นางพูล	จิตวิชา	สมาชิก
16	นางประนอม	ณะรินทร์	สมาชิก
17	นายวิทยา	คำแปง	สมาชิก
18	นางผัด	อินรอด	สมาชิก
19	นายวงเดือน	ณะรินทร์	สมาชิก
20	นางสมร	ยศไทย	สมาชิก